تبلیغات
زنجان آن لاین - کلیله و دمنه . معرفی و مقدمه . انشای ابوالمعالی نصرالله منشی

کلیله و دمنه . معرفی و مقدمه . انشای ابوالمعالی نصرالله منشی

یکشنبه 27 مرداد 1387 09:08 ق.ظ

نویسنده : شــــــــراب
ارسال شده در: مجله ادبی و هنری ،
کتاب کلیله و دمنه . معرفی و مقدمه . انشای ابوالمعالی نصرالله منشی
عنوان کتاب : کلیله و دمنه
نویسنده : ابوالمعالی نصرالله منشی
تاریخ نشر : اردیبهشت 83
تایپ : لیلا اکبری
 
 
 
کلیله و دمنه
.......................................................
تا جهان بود ، از سر آدم فراز
کس نبود از راه دانش بی نیاز
مردمان بخرد اندر هر زمان
راه دانش را بهر گونه زبان
گرد کردند و وگرامی داشتند
تا بسنگ اندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشنست
وزهمه بد بر تن تو جوشنست
 
کلیله و دمنه
انشای ابوالمعالی نصرالله منشی
تصحیح و توضیح مجتبی مینوی طهرانی
 
وعلی الله توکلی
سپاس و ستایش مرخدای را جل جلاله که آثار قدرت او بر چهره روز روشن تابان است و
انوار حکمت او در دل شب تار درفشان ، بخشاینده ای که تار عنکبوت را سد عصمت
دوستان کرد ، جباری که نیش پشه را تیغ قهر دشمنان گردانید ، در فطرت کاینات به وزیر
و مشیر و معونت و مظاهرت محتاج نگشت ، و بدایع ابداع در عالم کون و فساد پدید آورد
، و آدمیان را بفضیلت نطق و مزیت عقل از دیگر حیوانات ممیز گردانید ، و از برای
هدایت و ارشاد رسولان فرستاد تا خلق را از ظلمت و ضلالت برهانیدند ، و صحن گیتی را
بنور علم و معرفت آذین بستند ، و آخر ایشان در نوبت و اول در رتبت ، آسمان حق و
آفتاب صدق ، سید المرسلین و خاتم النبیین و قائدالغر المحجلین ابوالقاسم محمد بن
عبدالله بن هاشم بن عبد مناف العربی را ، صلی الله علیه و علی عترته الطاهرین ، برای عز
نبوت و ختم رسالت برگزید ، و به معجزات ظاهر و دلایل واضح مخصوص گردانید ، و از
جهت الزام حجت و اقامت بینت به رفق و مدارا دعوت فرمود ، و به اظهار آیات مثال داد ،
تا معاندت و تمرد کفار ظاهر گشت ، و خردمندان دنیا را معلوم گشت که به دلالات عقلی
و معجزات حسی التفات نمی نمایند ، آنگاه آیات جهاد  ......
کتاب کلیله و دمنه . معرفی و مقدمه . انشای ابوالمعالی نصرالله منشی
عنوان کتاب : کلیله و دمنه
نویسنده : ابوالمعالی نصرالله منشی
تاریخ نشر : اردیبهشت 83
تایپ : لیلا اکبری
کلیله و دمنه
.......................................................
تا جهان بود ، از سر آدم فراز
کس نبود از راه دانش بی نیاز
مردمان بخرد اندر هر زمان
راه دانش را بهر گونه زبان
گرد کردند و وگرامی داشتند
تا بسنگ اندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشنست
وزهمه بد بر تن تو جوشنست
کلیله و دمنه
انشای ابوالمعالی نصرالله منشی
تصحیح و توضیح مجتبی مینوی طهرانی
وعلی الله توکلی
سپاس و ستایش مرخدای را جل جلاله که آثار قدرت او بر چهره روز روشن تابان است و
انوار حکمت او در دل شب تار درفشان ، بخشاینده ای که تار عنکبوت را سد عصمت
دوستان کرد ، جباری که نیش پشه را تیغ قهر دشمنان گردانید ، در فطرت کاینات به وزیر
و مشیر و معونت و مظاهرت محتاج نگشت ، و بدایع ابداع در عالم کون و فساد پدید آورد
، و آدمیان را بفضیلت نطق و مزیت عقل از دیگر حیوانات ممیز گردانید ، و از برای
هدایت و ارشاد رسولان فرستاد تا خلق را از ظلمت و ضلالت برهانیدند ، و صحن گیتی را
بنور علم و معرفت آذین بستند ، و آخر ایشان در نوبت و اول در رتبت ، آسمان حق و
آفتاب صدق ، سید المرسلین و خاتم النبیین و قائدالغر المحجلین ابوالقاسم محمد بن
عبدالله بن هاشم بن عبد مناف العربی را ، صلی الله علیه و علی عترته الطاهرین ، برای عز
نبوت و ختم رسالت برگزید ، و به معجزات ظاهر و دلایل واضح مخصوص گردانید ، و از
جهت الزام حجت و اقامت بینت به رفق و مدارا دعوت فرمود ، و به اظهار آیات مثال داد ،
تا معاندت و تمرد کفار ظاهر گشت ، و خردمندان دنیا را معلوم گشت که به دلالات عقلی
و معجزات حسی التفات نمی نمایند ، آنگاه آیات جهاد بیامد و فرضیت مجاهدت ، هم از
وجه شرع و هم از طریق خرد ، ثابت شد . و تایید آسمانی و ثبات عزم صاحبت شریعت
بدان پیوست ، و انصار حق را سعادت هدایت راه راست نمود ، و مدد توفیق جمال حال
ایشان را بیاراست ، تا روی بقمع کافران آوردند ، و پشت زمین را از خبث شرک ایشان
پاک گردانیدند ، و ملت حنیفی را به اقطار و آفاق جهان برساندیدند و حق را در مرکز
خود قرار دادند.
فحمدا ثم حمدا ثم حمدا
لمن یعطی اذا شکر المزایا
و تبلطغا تحیاتی الی من
بیثرب فی الغدایا و العشایا
سلام مشوق یهدی الیه
من المدح الکرائم و الصفایا
درود و سلام و تحیت وصلوات ایزدی بر ذات معظم و روح مقدس مصطفی و اصحاب و
اتباع و یاران و اشیاع او باد ، درودی که امداد آن به امتداد روزگار متصل باشد ، نسیم آن
خاک از کلبه برآرد ، ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و
سلموا تسلیما.
و چون می بایست که این ملت مخلد ماند و ، ملک این امت بهمه آفاق بهمه آفاق و اقطار
زمین برسد ، و صدق این حدیث که یکی از معجزات باقی است جهانیان را معلوم گردد :
زویت لی الارض فاریت مشارقها و مغاربها و سیبلغ ملک » قال النبی صلی الله علیه و آله
خلفای مصطفی را صلی الله علی و رضی عنهم در امر و نهی و حل «. امتی مازوی لی منها
و عقد دست برگشاد ، و فرمان مطلق ارزانی داشت ، و مطاوعت ایشان را بطاعت خود و
رسول ملحق گردانید ، حیث قال عز و جل:یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و
اولی الامر منکم . که تنفیذ شرایع دین و اظهار شعایر حق بی سیاست ملوک دین دار بر
روی روزگار مخلد نماند ، و مدت آن مقرون به انتهای عمر عالم صورت نبندد ، و اشارت
حضرت نبوت بدین وارد است که :الملک و الدین توامان.و بحقیقت بباید شناخت که
ملوک اسلام سایه آفریدگارند ، عز اسمه ، که روی زمین بنور عدل ایشان جمال گیرد ، و
بهیبت و شکوه ایشان آبادانی جهان و تالف اهواء متعلق باشد ، که بهیچ تاویل حلاوت
عبادت را آن اثر نتواند بود که مهابت شمشیر را ، و اگر این مصلحت بر این سیاقت رعایت
نیافتی نظام کارها گسسته گشتی ، و اختلاف کلمه از میان امت پیدا آمدی ، و چنانکه در
طباع مرکب است هر کسی به رای خویش در مهمات اسلام مداخلت کردی ، و اصول
شرعی و قوانین دینی مختل و مهمل گشتی ، و عمربن الخطاب می گوید : مایزع السلطان
اکثر مما یزع القرآن ، و اقتباس این معنی از قرآن عظیم است :لانتم اشد رهبه فی صدورهم
من الله ذلک بانهم قوم لایفقهون زیرا که نادان جز بعاجل عذاب از معاصی باز نباشد ، و
کمال عظمت و کباریای باری ، جل جلاله ، نشناسد .
نزد آن کش خرد نه همخوابه ست
شیر بیشه چو شیر گرمابه ست
و آن کس که در سایه رایت علما آرام گیرد تا بآ فتاب کشف نزدیک افتد بمجرد معرفت
آن شکوه و مهابت در ضمیر او پیدا آید که اوهام نهایت آن را در نتواند یافت و خواطر به
کنه آن نتواند رسید . قوله تعالی :انما یخشی الله من عباده العلماء.بحکم این مقدمات روشن
می گردد که دین بی ملک ضایع است و ملک بی دین باطل ، و خدای می گوید ،
تقدست اسماوه و عمت نعماوه: لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان
لیقوم الناس بالقسط و انزلنا الحدید فیه باس شدید و منافع للناس.نظم این آیت پیش از
استنباط و رویت چون متباعدی می نماید ، که کتاب و ترازو و آهن به یکدیگر تناسب
بیشتری ندارند ، اما پس از تامل غبار شبهت و حجاب ریبت برخیزد و معلوم گجردد که
این الفاظ به یکدیگر هرچه متناسب تر است و هر کلمتی رااعجازی هر چه ظاهر تر ، چه
بیان شرایع بکتاب تواند بود و ، تقدیم ابواب عدل و انصاف بترازو و حساب و ، تنفیذ این
معانی بشمشیر.و چون مقرر گشت که مصالح دین بی شکوه پادشاهان اسلام نامرعی است
، و نشاندن آتش فتنه بی مهابت شمشیر آبدار متعذر ، فرضیت طاعت ملوک را ، که فواید
دین و دنیا بدان باز بسته است ، هم شناخته شود ، و روشن گردد که هر که دین او پاکتر و
عقیدت او صافی تر در بزرگ داشت جانب ملوک و تعظیم فرمانهای پادشاهان مبالغت
زیادت واجب شمرد ، و هوا و طاعت و اخلاص و مناصحت ایشان را از ارکان دین پندارد
، و ظاهر و باطن در خدمت ایشان برابر دارد ؛ و بی تردد بباید دانست که اگر کسی امام
اعظم را خلافی اندیشد و اندک و بسیار خیانتی روا دارد که خلل آن به اطراف ولایت و
نواحی مملکت او بازگردد در دنیا مذموم باشد و بآ خرت ماخوذ ، چه مضرت آن هم به
احکام شریعت پیوندد و هم خواص و عوام امت در رنج و مشقت افتند.
این قدر از فضایل ملک که تالی دین است تقریر افتاد ، اکنون شمتی از محاسن عدل که
پادشاهان را ثمین تر حلیتی و نفیس تر موهبتی است یاد کرده شود ، و دران هم جانب
ایجاز و اختصار را برعایت رسانیده آید بعون الله و تیسیره.قال تعالی :یاد داود انا جعلناک
خلیفۀ فی الارض فاحکم بین الناس بالحق . داوود را ، صلی الله علیه ، با منقبت نبوت بدین
ارشاد و هدایت مخصوص گردانید ، نه به رآنکه در سیرت انبیا جز نیکوکاری صورت
بندد ، اما طراوت خلافت بجمال انصاف و معدلت متعلق است . و در قصص خوانده آمده
است که یکی از منکران نبوت صاحب شریعت این آیت بشنود که : ان الله یامر بالعدل و
الاحسان و ایتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی ، یعظکم لعلکم تذکرون ،
متحیر گشت و گفت :تمامی آنچه در دنیا برای آبادانی عالم بکار شود و اوساط مردمان را
در سیاست ذات و خانه و تبع خویش بدان احتیاج افتد ، مثلا نفاذ کار دهقان هم بی ارزان
ممکن نگردد ، در این آیت بیامده است ، و کدام اعجاز ازین فراتر ، که اگر مخلوق
خواستی که این معانی در عبارت آرد بسی کاغذ مستغرق گشتی و حق سخن بر این جمله
گزارده نشدی ؛ در حال ایمان آورد و در دین منزلت شریف یافت . و واضح فرمان که بر
ملازمت سه خصلت پسندیده مقصور است و نهی که بر مجانبت از سه فعل نکوهیده
مشتمل پوشیده نماند و بتقریر و ایضاح آن حاجت نباشد . و در ترجمه سخنان اردشیر
بابک ، خفف الله عنه آورده اند که :لاملک بالرجال ، و لارجال الا بالمال ، و لامال الا
بالعماره ، و لا عماره الا بالعدل والسیاسۀ ، معنی چنان باشد که :ملک بی مرد مضبوط نماند
، و مرد بی مال قائم نگردد ، و مال بدست نیاید ، و عمارت بی عدل سیاست ممکن نشود .
و بر حسب این سخن می توان شناخت که آلت جهان گیری مالست و کیمیای مال عدل و
سیاست است . و فایأه در تخصیص عدل و سیاست ، و ترجیح آن بر دیگر اخلاق ملوک ،
آنست که ابواب مکارم و انواع عواطق را بی شک نهایتی است ، و رسیدن آن بخاص و
عام تعذر ظاهر دارد ، ولکن منافع این دو خصلت کافه مردمان را شامل گردد ، و دور و
نزدیک جهان را ازان نصیب باشد ، چه عمارت نواحی ، و مزید ارتفاعات و تواتر دخلها ،
و احیای موات ، و ترفیه درویشان ، و تمهید اسباب معیشت و کسب ارباب حرفت ، و
امثال و اخوات آن ، بعدل متعلق است ، و امن راهها ، و قمع مفسدان . و ضبط مسالک ، و
حفظ ممالک ، و زجر متعدیان ، بسیاست منوط ، و هیچیز بقای عالم را از این دو باب قوی
تر نیست . و نیز کدام نکوکاری را این منزلت تواند بود که مصلحان آسوده باشند و
مفسدان مالیده ؟ و هر گاه که این دو طرف بواجبی رعایت کرده آید کمال کامگاری
حاصل آید ، و دلهای خاص و عام و لشکری و رعیت برقاعده هوا ولاقرار گیرد ، و
دوست و دشمن در ربقه طاعت و خدمت جمع شوند و نه در ضمیر ضعیفان آزاری
صورت بندد ، و نه گردن کشان را مجال تمرد ماند ، و ذکر آن در آفاق سایر شود ، و
کسوت پادشاهی مطرز گردد ، و رهینه دوام در ضمن این بدست آید . این کلمتی چند
موجز از خصایص ملک و دولت ، و محاسن عدل و سیاست ، تقریر افتد ، اکنون روی
بدگر اغراض آورده شود ، والله الموفق لاتمامه ، بمنه وسعۀ جوده.
و سپاس و حمد و ثنا و شکر مر خدای را ، عز اسمه ، که خطه اسلام را و واسطه عالم را
بجمال عدل و رحمت وکمال و هیبت و سیاست خداود عالم سلطان اعظم مالک رقاب
الامم ملک الاسلام ظهیر الامام مجیرالانام بمین الدوله وامین الملۀ و شرف الامۀ ملک بلاد
الله سلطان عبادالله مدیل اولیاءالله مذیل اعداءالله مولی ملوک العرب و العجم فخرالسلاطین
فی العالم علاءالدنیا و الدین قاهرالملوک و السلاطین الصادع بامرالله القائم بحجۀ الله معز
الاسلام و المسلمین قامع الکفره و الملحدین کهف الثقلین ظل الله فی الخافقین الموید علی
الاعداء المنصور من السماء شهاب سماءالخلافۀ نصاب العدل و الرافۀ باسط الامن فی
الارضین ...ابی منصور سبکتکین عضدالله امیرالمومنین اعزالله انصاره و ضاعف اقتداره
آراسته گردانیده است و جناح احسان و انعام او بر عالم و عالمیان گسترده و نوبت
جهانداری بحکم استحقاق ، هم از وجه ارث و هم از طریق اکتساب ، بدو رسانیده و
خلایق اقالیم را در کنف حمایت و رعایت او آورده و ضعفای امت و ملت را در سایه
عدل و سامه رافت و آرام داده و عنان کامگاری ، و زمان شهریاری به ایالت و سیاست او
تفویض کرده و عزایم پادشاهانه را به امداد فتح مبین و تواتر نصر عزیز موید گردانیده ، تا
بهر طرف که حرکتی فرماید ظفر و نصرت لو او رایت او را استقبال و تلقی واجب بینند و
ماثر ملکانه که در عنفوان جوانی و مطلع عمر از جهت کسب ممالک بجای آورده ست
امروز قدوه ملوک دنیا و دستور پادشاهان گیتی شده است .
ای بیک حمله گرفته ملک عالم در کنار
آفتاب خسروانی سایه پروردگار
و براثر اگر دیو فتنه در سر آل بوحلیم جای گرفت تا پای از حد بندگی بیرون نهادند در
تدارک کار ایشان رسوم لشکرکشی و آداب سپاه آرائی از نوعی تقدیم فرمود که روزنامه
سعادت باسم و صیت آن مورخ گشت ، و کارنامه دولت بذکر محاسن آن جمال گرفت
و بدین دو فتح با نام که بفضل ایزد تعالی و فر دولت قاهره ، لازالت ثابتۀ الاوتاد . راسیۀ
الاطواد ، تیسیر پذیرفت ، نظام کارهای حضرت و ناحیت بقرار معهود و رسم مالوف باز
رفت ، و برقاعده درست و سنن راست اطراد و استمرار یافت و تمامی مفسدان اطراف دم
درکشیدند و سر بخط آوردند ، و دلهای خواص و عوام و لکشری و رعیت برطاعت و
عبودیت بیارامید ، و نفاذ اوامر پادشاهانه از همه وجوه حاصل آمد ، و حشمت ملک و
هیبت پادشاهی در ضمایر دوستان و دشمنان قرار گرفت ، و ذکر آن در آفاق و اقطار عالم
شایع و مبسوط گشت . و اگر در تقریر محاسن نوبت این پادشاه دین دار و شهریار کامگار
-که در ملک مخلد باد و بر دشمن مظفر-خوضی وشرعی رود ، و فضایل ذات بزرگ و
مناقب خاندان مبارک شاهنشاهی را شرحی و بسطی داده شود ، غرض از ترجمه این کتاب
فایت گردد ، و من بنده را خود این محل از کجا تواند بود که ثنای دولت قاهره گویم ؟
که
اگر مملکت را زبان باشدی
ثناگوی شاه جهان باشدی
ملک بوالمظفر که خواهد فلک
که مانند او کامران باشدی
زصد داستان کان ثنای تراست
همانا که یک داستان باشدی
و اقتدا و تقیل این پادشاه بنده پرور-که همیشه پادشاه و بنده پرور باد- در جهانداری
بمکارم خاندان مبارک بوده است ، و معالی خصال ملوک اسلاف را انارالله براهینهم قبله
عزایم میمون دانستست.
الفی اباه بذاک الکسب یکتسب
آن چند آثار حمید مرضی که در تقدیم ابواب عدل وسیاست خداوند . سلطان ماضی ،
یمین الدولۀ و امین الملۀ نظام الدین کهف المسلمین ابوالقاسم محمود راست ، انار الله
برهانه و ثقل بالخیرات میزانه ، و بر آن جمله که در احیای سوابق امیر عادل ناصرالدین و
الدولۀ ، نورالله حفرته و بیض غرته ، سعی نمود تا آن را بلواحق خویش بیاراست ، و رسوم
ستوده او را تازه و زنده گردانید ، و سنتهای مذموم که ظلمه و متهوران نهاده بودند بیکبار
محو کرد تا خلایق روی زمین آسوده و مرفه پشت بدیوار امن و فراغت آوردند ، و
دوست و دشمن بعلو همت و کمال سیاست آن خسرو دین دار ، رداه الله رداء غفرانه ،
اعتراف نمودند ، و مثالهای او در ممالک بر اطلاق نفاذ یافت ، و جباران روزگار در امان
حریم او پناه طلبیدند و شرف و سعادت خویش در طاعت و متابعت او شناختند ، و تمامی
ممالک غزنین و زابلستان و نیمروز و خراسان و خوارزم و چغانیان و گرگان و طبرستان و
قومس و دامغان و ری و اصفاهان و بلاد هندوسند و مولتان در ضبط فرمانبرداری آن
شاهنشاه محتشم تغمده الله برحمته آمد چنانکه گاه گاه بر لفظ مبارک راندی که :یک حد
ملک ما سپاهانست و دیگر ترمذ و سه دیگر خوارزم و چهارم گذاره اب گنگ. و هر که
کتاب ممالک و مسالک خوانده است و طول و عرض این دیار بشناخته بروی پوشیده
نماند که بسطت ملک وی تا چه حد بوده است ؛ وانگاه همت ملکانه بر اعلای کلمه حق
مقصور گردانیده وذات بی همال خویش را بر نصرت دین اسلام و مراعات مصالح خلق
وقف کرده و از در کابل تا کناره آب قنوج و حدود کالنجرو بانوسی ، و از جانب مولتان
تا نهر واله و منصوره و سومنات و سرندیب و سواحل دریای محیط و حوالی مصر ، و از
جانب قصدار تمامی نواحی یمن و سبپوره و سند و سیوستان و سله عمر و یذیه و اطراف
کرمان و سواحل مکران ، در تکسیر دوهزار فرسنگ در خطه اسلام افزود ، و آفتاب ملت
احمدی بر آن دیار از عکس ماه رایت محمودی بتافت ، و شعاع سپهر اسلام در سایه چتر
آل ناصر الدین بر آن نواحی گسترده شد و بجای بتکدها مساجد بنا افتاد ، و در آن مواضع
که بروزگار پادشاهان گذشته ملک الملوک را جلت اسماوه ناسزا می گفتند امروز همواره
عبادت می کنند و قرآن عظیم می خوانند ، و زیادت هزار منبر نهاده شده است ه در
جمعات و اعیاد بران ثناءباری عز اسمه می گویند و فرض ایزدی می گزارند ، و در مدت
صد و هفتاد سال که ایام دولت این خاندان مبارکست -ایزد تعالی آن را به هزار و هفتصد
برساناد - در سالی پنجاه هزار کم و بیش از برده کافره از دیار حرب بدیار اسلام می آرند
، و ایشان ایمان قبول می کنند ، و تادامن قیامت از توالد و تناسل ایشان مومن و مومنه می
زاید ، و همه بوحدانیت خالق و رازق خویش معترف می باشند ، و برکات و مثوبات و
حسنات آن شاهانشاه غازی محمود و تمامی ملوک این خاندان را مدخر می گردد. و
دیگر سلاطین دولت میمون را -که خداوند عالم پادشاه عصر خسرو گیتی شاهنشاه غازی
بهرام شاه وازث ملک و عمر ایشان باد - فضایل و مناقب بسیار است ، که هریک از ایشان
در ایالت و سیاست و عدل و رافت علی حده امتی بوده اند
اما شرح و تفصیل آن ممکن نیست ، که بی اشباعی سخن در تقریر آن معیوب نماید ، و
اگر بسطی داده شود غرض از ترجمه این کتاب محجوب گردد . لاجرم به میامن آن
نیتهای نیکو و عقیدتهای صافی ضعار پادشاهی و خلال جهانداری در این خاندانهای
بزرگ موبد و مخلد و دایم و جاوید گشته است ، و سیرت پادشاهان این دولت ، ثبتها الله ،
طراز محاسن عالم و جمال مفاخر بنی آدم شده ، و زمانه عز وشرف را انقیاد نموده ، و
ذکر آن بقلم عطارد بر پیکر خورشید نبشته . و حمدالله تعالی که مخایل مزید مقدرت و
دلایل مزیت بسطت هرچه ظاهرتر است ، و امیدهای بندگان مخلص در آنچه دیگر اقالیم
عالم در خطه ملک میمون خواهد افزود و موروث و مکتسب اندران بهم پیوست هرچه
مستحکمتر ؛ و این بنده و بنده زاده را در مدح مجلس اعلی قاهری ضاعف الله اشراقه
قصیده ایست که از زبان مبارک شاهنشاهی گفته شده است ، دو بیت ازان که لایق این
سیاقت بود اثبات افتاد :
ایزد تعالی و تقدس همیشه روی زمطن را بجمال عدل و رحمت خداوند عالم شاهنشاه
عادل اعظم ولی النعم آراسته داراد، و در دین و دنیا بغایت همت و قصارای امنیت برساناد
، و منابر اسلام را شرقا و غربا بفر و بهای القاب میمون و زینت نام مبارک شاهنشاهی مزین
گرداناد ، و خاک بارگاه همایون را سجده گاه شاهان دنیا کناد ،
و یرحم الله عبدا قال آمینا.
همی گوید بنده وبنده زاده نصرالله محمد عبدالحمید بوالمعالی ، تولاه الله الکریم بفضله ،
چون بفر اصطناع و یمن اقبال مجلس قاهری شاهنشاهی ادام الله اشراقه خانه خواجه من
بنده اطال الله بقاءه و ادام ایامه و انعامه و رزقه الله سعادۀ الدارین قبله احرار و افاضل و کعبه
علما و امائل این حضرت بزرگ لازالت ممحروسۀ الاطراف محمیۀ و الاکناف بود ، و
جملگی ملاذ و پناه جانب او را شناختندی ، و او در ابواب تفقد و تعهد ایشان انواع تکلف
و تنوق واجب داشتی ، و التماسات هر یک را بر آن جمله باهتزاز و استبشار تلقی کردی
که مانند آن بر خاطر اهل روزگار نتواند گذشت -و ذکر این معنی ازان شایعتر است که
در آن بزیادت اطنابی حاجت افتد
لاجرم همه را بجانب او سکون و استنامت حاصل آمده بود ، و در عرصه و لا و هوا و
طایفه ای از مشاهیر ایشان که هر یک فضلی وافر و ذکری سایر داشتند بمنزلت ساکنان
خانه وبطانه مجلس بودند ، چون قاضی محمد عبدالحمید اسحق ، و برهان الدین
عبدالرشید نصر ، و امامان :علی خیاط ، صاعد میهنی ، عبدالرحمن بستی ، و محمد سیفی ،
محمد نسابوری و محمد عثمان بستی ، مبشر رضوی ادیب ، عبدالرحیم اسکافی ،
عبدالحمید زاهدی ، محمود سگزی ، فاخر ناصر، سعید باخرزی ، در بعضی اوقات :محمد
خبازی ، محمود نشابوری ، رحم الله الماضین منهم و اطال بقاءالغابرین ؛ و من بنده را بر
مجالست و دیدار و مذاکرات و گفتار ایشان چنان الفی تازه گشته بود و بمطالبت و
مواظبت بر کسب هنر آن میل افتاده که از مباشرت اشغال و ملابست اعمال اعراض کلی
می بود . و غایت نهمت بران مقصور داشتمی که یکی را از ایشان دریافتمی و ساعتی او
موانست جستمی ، و آن را سرمایه سعادت و اقبال و دولت شناختمی ؛ و ممکنست که این
سخن در لباس تصلف بر خواطر گذرد ، و در معرض تسوق پیش ضمایر آید ، اما چون
ضرورت انصاف نقاب حسد از جمال خویش بگشاید ، و در آیات براعت و معجزات
صناعت که این کتاب بر ذکر و اظهار بعضی ازان مشتمل است تاملی بسزا رود ؛ شناخته
گردد تا در تحصیل همتی بلند نباشد ، و رنج تعلم هرچه تمامتر تحمل نیفتد ، در سخن ،
که شرف آدمی بر دیگر جانوران بدان است ، این منزلت نتوان یافت
بقدر الکد تنقسم المعالی
و چون روزگار برقضیت عادت خویش در بازخواستن مواهب آن جمع را بپراگند و نظام
این حال گسسته شد خویشتن را جز بمطالعت کتب متهدی ندانستم ،
و خیر جلیس فی الزمان کتاب
و در امثال است که نعم المحدث الدفتر . و بحکم آنکه گفته اند
جد همه ساله جان مردم بخورد
گاه از گاه احماضی رفی و بتواریخ و اسمار التفاتی بودی ، و در اثنای این حال فقیه عالم
علی ابراهیم اسماعیل ادام الله توقیفه که از احداث فقهای حضرت جلت بمزیت هنرو خرد
مستثنی است -و در این وقت توفیق حسن عهدی یافت و مزاج او بتقلب احوال تفاوت کم
پذیرفت -نسختی از کلیله ودمنه تحفه آورد . اگرچه ازان چند نسخت دیگر در میان کتب
بود بدان تبرک نموده آمد ، و حقوق او را باخلاص دوسی برعایت رسانیده شد ، و ذکر
حق گزاری و حریت او بدان مخلد گردانیده آمد ، جزاه الله خیرالجزاء و لقاه مناه فی اولاه
و اخراه. در جمله بدان نسخت الفی افتاد ، و بتامل و تفکر محاسن این کتاب بهتر جمال
داد ، و رغبت در مطالعت آن زیادت گشت ، که پس از کتب شرعی در مدت عمر عالم
ازان پرفایده تر کتابی نکرده اند :بنای ابواب آن برحکمت و موعظت ؛ وانگه آن را در
صورت هزل فرانموده تا چنانکه خواص مردمان برای شناختن تجارب بدان مایل باشند
عوام بسبب هزل هم بخوانند و بتدریج آن حکمتها در مزاج ایشان متمکن گردد.
و بحقیقت کان خرد و حصافت و گنج تجربت و ممارست است ، هم سیاست ملوک را
در ضبط ملک بشنودن آن مدد تواند بود و هم اوساط مردمان را در حفظ ملک از خواندن
می گویند بجانب » آن فایده حاصل تواند شد . و یکی از براهمه هند را پرسیدند که
هندوستان کوههاست و دروی داروها روید که مرده بدان زنده شود ، طریق بدست آوردن
حفظت شیئا و غایت عنک اشیاء ، این سخن از شارت و » جواب داد که «؟ آن چه باشد
رمز متقدمان است ، و از کوهها علما را خواسته اند و از داروها سخن ایشان را و از
مردگان جاهلان را که بسماع زنده گردند و بسمت علم حیات ابد یابند ، و این سخنان را
مجموعی است که آن را کلیله دمنه خوانند ودر خزاین ملوک هند باشد ، اگر بدست
.« توانی آوردن این غرض بحصول پیوندد
و محاسن این کتاب را نهایت نیست ، و کدام فضیلت ازین فراتر که از امت به امت و ملت
به ملت رسید و مردود نگشت ؟ و چون پادشاهی به کسری نوشروان خفف الله عنه رسید -
که صیت عدل و رافت او بر وجه روزگار باقی است و ذکر یاس و سیاست او در صدور
تواریخ مثبت ، تا بدان حد که سلاطین اسلام را در نیکوکاری بدو تشبیه کنند ، و کدام
سعادت ازین بزرگتر که پیغامبر او را این شرف ارزانی داشته است که ولدت فی زمن
الملک العادل؟- انوشیروان مثال داد تا آن را بحیلتها از دیار هند بمملکت پارس آوردند و
بزبان پهلوی ترجمه کرد . و بنای کارهای ملک خویش بر مقتضی آن نهاد و اشارات و
مواعظ آن را قهرست مصالح دین و دنیا و نمودار سیاست خواص و عوام شناخت ،و آن
را در خزاین خویش موهبتی عزیز و ذخیرتی نفیس شمرد ، و تا آخر ایام یزدجرد شهریار
که آخر ملوک عجم بود بر این قرار بماند .
و چون بلاد عراق و پارس بر دست لشکرهای اسلام فتح شد و صبح ملت حق بر آن
نواحی طلوع کرد ذکر این کتاب بر اسماع خلفا می گذشت و ایشان را بدان میلی و شعفی
می بود تا در نوبت امیرالمومنین ابوجعفر منصوربن علی بن عبدالله بن العباس رضی الله
عنهم ، که دوم خلیفت بوده است از خاندان عم مصطفی صلی الله علیه و رضی عن عمه ،
ابن المقفع آن را از زبان پهلوی بلغت تازی ترجمه کرد ، و آن پادشاه را بران اقبالی تمام
افتاد و دیگر اکابر امت بدان اقتدا کردند .
و حال علو همت و بسطت ملک او ازان شایع تر است که در شرح آن باشباعی حاجت
افتد . و یکی از آثار باقی آن پادشاه محتشم حضرت بغداد است که امروز مرکز خلافت و
مستقر امامت و منبع ملک و مدینه السلام علاالاطلاق آنست . نه در بلاد اسلام چنان شهری
نشان می دهند و نه در دیار کفر . و یکی از خصایص آن حضرت مدالله ظلالها آنست که
وفات خلفا آنجا اتفاق نیفتد :امیرالمومنین ابوجعفر منصور رضی الله عنه به بئر میمون
یکمنزلی مکه حرسها الله از ملک دنیا بملک آخرت رفت ، و امیر المومنین ابوعبدالله
محمدبن منصور الملقب بالمهدی رضی الله عنه بمرحله ماسبذان در راه گرگان ، و
امیرالمومنین ابومحمد موسی بن المهدی الملقب بالهادی بعیسی آباد ، و امیرالمومنین
ابوجعفر هرون بن المهدی الملقب بالرشید به طوس و امیرالمومنین ابوالعباس عبدالله بن
هرون الملقب به طرسوس ، و محمد امین ببغداد کشته شد اما در آن حال خلیفت نبود
واغلب امت بر خلع او اجماع کرده بودند ، و در این عهد نزدیک امیرالمومنین ابومنصور
الفضل الملقب بالمسترشد بالله در حدود عراق شهید شد و میان آن موضع و حضرت بغداد
مسافت تمام نشان می دهند . و محاسن این شهر بسیار است و هرکس از اصحاب تواریخ
دران خوضی نموده اند ، و شرح و تفصیل آن مستوفی بیاورده .
و اکنون نکته ای چند از سخنان امیرالمومنین منصور ایراد کرده آمد هر چند که جای آن
نیست اما ممکن است که خوانندگان را ازان فایده ای باشد :روی با هم نشینان خود می
گفت که :ما احوجنی الی ان یکون علی بابی اربعۀ کما ارید! قالوا و من هم ؟قال :من
لایقوم ملکی الا بهم کما ان السریر لایقوم الا بقو ائمه الاربع.اما احدهم فقاض لایاخذه فی
الله لومۀ لائم ؛ و اما الثانی فصاحب شرطه ینصف الضعفاء من الاقویاء...معنی چنین باشد
که : چگونه محتاجم بچهار مرد که بر درگاه من قائم گردند ! حاضران گفتند :تفصیل
اسامی ایشان چگونه است ؟ گفت :کسانی که بی ایشان کار ملک راست نتواند بود چنانکه
تخت بی چهارپایه راست نیستد : یکی از ایشان حاکمی که در امضای احکام شرع از
طریق دیانت و قضیت امانت نگذرد و نکوهش مردمان او را از راه حق باز ندارد ؛ و دوم
خلیفتی که انصاف مظلومان ضعیف از ظالمان قوی بستاند ؛ و سوم کافی ناصح که خراجها
و حقوق بیت المال بروجه استقصا طلب کند و بر رعیت حملی روا ندارد که من از ظلم او
بیزارم.وانگه انگشت بگزید و گفت :آه آه ! گفتند :چهارم کیست یا امیرالمومنین ؟ گفت
:صاحب بریدی که اخبار درست و راست انها کند و از حد صدق نگذرد .
و در اثنای مثالها می فرمود که حبب الی عدوک الفرار بترک الجد فی طلبه اذا انهزم و
اعلم ان کل من فی عسکرک عین علیک . معنی چنین باشد که :گریختن را در دل دشمن
خود دوست گردان بآ نکه چون بگریزد در طلب او نروی و بدان که هر که در لشکر توند
بر تو جاسوسند .
و عاملی را بحضرت استدعا کرد ، عذری نهاد و گرد تخلف برآمد و تقاعد نمود ، مثال او
را بر این جمله توقیع فرمود که :اگر گران می آید بروی آمدن سوی حضرت ما با تمامی
جثه ما ببعضی از وی برای تخفیف موونت قناعت کردیم ، باید که سر او بی تن بدرگاه
آرند .
و در اثنای وصابت پسر خویش امیرالمومنین مهدی را رضی الله عنهما می گفت :ای پسر ،
نعمت بر لشکر فراخ مکن که از تو بی نیاز شوند ، و کار هم تنگ مگیر که برمند ، عطایی
برسم می ده در حد اقتصاد و منعی نیکو بی تنگ خویی می فرمای ؛ عرصه امید بریشان
فراخ می دار و عنان عطا تنگ می گیر .
و همیشه می گفتی که :ترس و بیم کاری است که هیچ کس را ساتقامتی نتواند بود بی او
:یا دین داری بود که از عذاب بترسد . یا کریمی که از عار باک دارد ، یا عاقلی که از
عواقب غفلت پرهیز کند . روزی ربیع را گفت :من می بینم مردمان را ه مرا ببخل منسوب
می کنند . من بخیل نیستم ، لکن همگنان را بنده درم و دینار می بینم آن را از ایشان باز می
سگ را گرسنه » دارم تا مرا از برای آن خدمت کنند ، و راست گفته است آن حکیم که
«. دار تا از پی تو دود
روزی او را گفتند :فلان مقدم فرمان یافت و از او ضیاع بسیار مانده است و فرزندان او
بدرجه استقلال نرسیده اند ، اگر مثال باشد تا عمال بعضی در تصرف گیرند و در قبض
آرند دیوان را توفیری تمام باشد . جواب داد که :هرکرا خلافت روی زمین سیر نگرداند از
ضیاع یتیمان هم سیر نگردد.
و مناقب این پادشاه را نهایت نیست و تواریخ متقدمان بذکر آن ناطق است علی الخصوص
غرر سیر ثعالبی رحمه الله بر تفصیل آن مشتمل است و آنچه از جهت وی در تاسیس
خلافت و تاکید ملک و دولت تقدیم افتاد ، ارکان و حدود را بثبات حزم و نفاذ عزم چنان
استوار و مستحکم گردانید که چهارصد سال بگذشت و گردش چرخ و حوادث دهر
قواعد آن را واهی نتوانست کرد و خللی به اوساط و اذناب آن راه نتوانست داد . و هربنا
که برقاعده عدل و احسان قرار گیرد و اطراف و حواشی آن بنصرت دین حق و رعایت
مناظم خلق موکد شود اگر تقلب احوال را در وی اثری ظاهر نگردد و دست زمانه از
ساحت سعادت آن قاصر باشد بدیع ننماید.این قدر از فضایل این پادشاه رضی الله عنه
تقریر افتاد واکنون روی بغرض نهاده آید .
و در جمله مراد از مساق این حدیث آن بود که چنین پادشاهی بدین کتاب رغبت نمود . و
چون ملک خراسان به امیر سدید ابوالحسن نصربن احمد السامانی تغمده الله برحمته رسید
رودکی شاعر را مثال داد تا آن را د رنظم آرد ، که میل طبعها بسخن منظوم بیش باشد . و
آن پادشاه رضوان الله علیه از ملوک آل سامان بمزید بسطت مخصوص بود و در نوبت او
کرمان و گرگان و طبرستان تا حدود روی وسپاهان در خطه ملک سامانیان افزود و سی
سال مدت یافت و انواع تمتع و برخورداری بدان پیوست . و اگر شمتی ا زاحوال او ادراج
کرده شود دراز گردد.و این کتاب را نیک عزیز شمردی و بر مطالعت آن مواظبت نمود .
و دابشلیم رای هند که این جمع بفرمان او کرده اند ، و بیدپای برهمن که مصنف اصل
است از جمله او بوده است ، سمت پادشاهی داشته است ، و بدین کتاب کمال خر دو
حصافت او می توان شناخت و آن جادویها که بیدپای برهمن کرده ست در فراهم آوردن
این مجموع و تلفیقات نغز عجیب و وضعهای نادر غریب که او را اتفاق افتاده ست ازان
ظاهرتر است که هیچ تکلف را در ترکیب آن مجال وضعی تواند بود . چه هر که از خرد
بهره ای دارد فضیلت آن بر وی پوشیده نگردد و آنکه از جمال عقل محجوبست خود
بنزدیک اهل بصیرت معذور باشد .
نور موسی چگونه بیند کور ؟!
نطق عیسی چگونه داند کر ؟!
و اگر در تقریر محاسن این کتاب مجلدات پرداخته شود هنوز حق آن بواجبی گزارده
بیاید ، لکن ابرام از همه حد بگذشت و از آن موضع که بذکر نوشروان رسیده آمده ست
تا اینجا سراسر حشو است و با سیاقت کتاب البته مناسبتی ندارد ؛ اما غرض آن بود تا
شناخته گردد که حکمت همیشه عزیز بوده است ، خاصه بنزدیک ملوک و اعیان ، و الحق
اگر دران سعیی پیوسته آید و موونیی تحمل کرده شود ضایع و بی ثمرت نمانده ست ،
زیرا که معرفت قوانین سیاست در جهان داری اصل معتبر است و بقای ذکر بر امتداد
روزگار ذخیرتی نفیس ، و بهربها که خریده شود رایگان نماید .
و این کتاب را پس از ترجمه ابن المقفع و نطم رودکی ترجمها کرده اند و هرکس در
میدان بیان براندازه مجال خود قدمی گزارده اند ، لکن می نماید که مراد ایشان تقریر سمر
و تحریر حکایت بوده است نه تفهیم حکمت و موعظت ، چه سخن مبتر رانده اند و بر
ایراد قصه اختصار نموده .
و در جمله ، چون رغبت مردمان از مطالعت کتب تازی قاصر گشته است ، و آن حکم و
مواعظ مهجور مانده بود بل که مدروس شده ، بر خاطر گذشت که آن را ترجمه کرده
آید و در بسط سخن و کشف اشارات آن اشباعی رود و آن را بآ یات و اخبار و ابیات و
امثال موکد گردانیده شود ، تا این کتاب را که زبده چند هزارساله است احیایی باشد و
مردمان از فواید و منافع آن محروم نمانند .
و هم بر این نمط افتتاح کرده شد ، و شرایط سخن آرایی در تضمین امثال و تلفیق ابیات و
شرح رموز واشارات تقدیم نموده آمد ، و ترجمه و تشبیب آن کرده شد ، و یک باب که
بر ذکر برزویه طبیب مقصور است و ببزرجمهر منسوب هرچه موجزتر پرداخته شد چه
بنای آن بر حکایت است . و هر معنی که از پیرایه سیاست کلی و حلیت حکمت اصلی
عاطل باشد اگر کسی خواهد که بلباس عاریتی آن را بیاراید بهیچ تکلف جمال نگیرد ، و
هرگاه که بر ناقدان حکیم مبر زان استاد گذرد بزیور او التفات ننمایند و هراینه در معرض
فضیحت افتد.و آن اطناب و بمبالغت مواردت از داستان شیر و گاو آغاز افتاده ست که
اصل آنست ، و در بستان علم و حکمت بر خوانندگان این کتاب از آنجا گشاده شود .
و چون بعضی پرداخته گشت ذکر ان بسمع مبارک اعلی قاهری شاهنشاهی .اسمعه الله
المسار و المحاب.رسید و جزوی چند بعز تامل عالی مشرف شد . از آنجا که کمال سخن
شناسی و تمییز پادشاهانه است آن را پسندیده داشت و شرف احماد و ارتضا ارزانی فرمود
، و مثالی رسانیدند مبنی بر ابواب کرامت و تمنیت و مقصور بر انواع بنده پروری و عاطفت
که :هم بر این سیاقت بباید پرداخت و دیباجه را بالقاب مجلس ما مطرز گردانید ؛ و این
بنده را بدان قوت دل و استظهار و سروری و افتخار حاصل آمد و با دهشت هرچه تمامتر
در این خدمت خوض نموده شد ، که بندگان را از امتثال فرمان چاره نباشد ؛ و الا جهانیان
را مقرر است که بدیهه رای و اول فکرت شاهنشاه دنیا ، اعلی الله شانه و خلد ملکه و
سلطانه ، نمودار عقل کل و راه بر روح قدس است ، نه از تامل اشارات و تجارب این
کتاب خاطر انور قاهری را تشحیذی صورت توان کرد و نه از مطالعت این عبارات الفاظ
درفشان شاهنشاهی را مددی تواند بود .
تحفه چگونه آرم نزدیک تو سخن؟!
آب حیات تحفه کی آرد بسوی جان؟!
گل را چه گرد خیزد از ده گلاب زن ؟!
مه را چه ورغ بندد از صد چراغ دان؟!
اما بدین مثال این بنده و بنده زاده را تشریفی هرچه بزرگتر و تربیتی هرچه تمامتر بود ، و
مباهات و مفاخرت هرچه وافرتر افزود ، و ثواب آن روزگار همایون اعلی را مدخر گشت
.و نیز اگر ملوک گذشته که نام ایشان در مقدمه این فصل آورده شده ست از این نوع
توفیقی یافتند و سخنان حکما را عزیز داشت تا ذکر ایشان از آن جهت بروجه روزگار
باقی ماند ، امروز که زمانه در طاعت و فلک در متابعت رای و رایت خداوند عالم سلطان
عادل اعظم شاهنشاه بنی آدم ولی النعیم مالک رقاب الامم ، اعلی الله رایه و رایته و نصر
جنده والویته ، آمده ست ، و عنان کامگاری و زمان جهان داری بعدل و رحمت وباس و
سیاست ملکانه سپرده - و مزیت و رجحان این پادشاه دین دار در مکارم خاندان مبارک و
فضایل ذات بی نظیر ، بر پادشاهان عصر و ملوک دهر ماضی و باقی ، ازان ظاهر تر است
که بندگان را دران باطناب و اسهابی حاجت افتد که
درصد هزار قرن سپهر پیاده رو
نارد چنو سوار بمیدان روزگار
هم این مثال داد ، و اسم و صیت نوبت میمون که روز بازار فضل و براعت است بر امتداد
ایام موبد و مخلد گردایند . اید تبارک و تعالی نهایت همت ملوک عالم را مطلع دولت و
تشبیب اقبال و سعادت این پادشاه بنده پرور کناد ، و انواع تمتع و برخورداری از موسم
جوانی و ثمرات ملک ارزانی داراد ، بمنه و رحمته و حوله و قوته .



دیدگاه ها : () 




آخرین ویرایش: - -



maturemalpracti88.unblog.fr
یکشنبه 8 مرداد 1396 09:20 ب.ظ
Hi, this weekend is fastidious designed for me, for the reason that this moment i am reading this wonderful educational post
here at my home.
How do you prevent Achilles tendonitis?
جمعه 6 مرداد 1396 10:10 ب.ظ
Good day! This is my first visit to your blog!
We are a team of volunteers and starting a new project in a community in the same niche.

Your blog provided us useful information to work on. You have done a marvellous
job!
laurindaangle.hatenablog.com
شنبه 31 تیر 1396 11:04 ق.ظ
Nice blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?

A theme like yours with a few simple tweeks would really make my blog jump out.
Please let me know where you got your theme. Kudos
foot pain bunion
پنجشنبه 22 تیر 1396 12:10 ق.ظ
Exactly what I was searching for, thanks for putting up.
BHW
پنجشنبه 24 فروردین 1396 08:16 ب.ظ
Keep on writing, great job!
حسین
دوشنبه 4 آبان 1388 04:27 ب.ظ
بسیییییییار علیست
لطفن به میل من امیل بدین هر کسی خاست
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر